Памукот некогаш бил значајна земјоделска и индустриска култура во Македонија, но денес практично не постои како масовно одгледувана култура, иако има историски корени и агроеколошки потенцијал.
Историски развој и значење
Во периодот по Втората светска војна, памукот се одгледувал на големи површини во Македонија, со релевантни количини. Според податоци од истражување на Универзитетот „Гоце Делчев“- Штип, во 1948 година во земјата имало околу 16.000 хектари со памук. Подоцна, во доцните 60‑ти и почетокот на 70‑тите години, површините каде што се одгледувал памук паднале на околу 10.000 хектари, со вкупно произведени околу 7.700 тони суров памук годишно.
Во времето на Социјалистичка Федеративна Република Југославија, Македонија обезбедувала значителен дел од памукот што се користел во федерацијата. Истражувањата велат дека „Македонија сама снабдувала 90 % од потребите за памук во Југославија“ во одредени периоди.
Памукот имал и важна улога како суровина за текстилната индустрија, особено во фабрики за преработка на текстил и предиво во Штип и околината како „Македонка“ која била центар за производство на текстил и предиво од памук и волна во поранешна Југославија.
Што се произведувало од македонскиот памук?
Собраниот памук се обработувал во локалните текстилни фабрики, каде се создавале предиво од памук- за плетење, ткаење и трикотажа, памучни ткаенини- за кошули, блузи, здолништа, панталони, постелнина и домашен текстил
Дел од производите се извезувале кон другите републики, во главните градови како Белград, Загреб и Сараево, а дел служеле за индустриски потреби во Југославија. Памукот бил стратешка култура, која обезбедувала суровина за текстилната индустрија, создавајќи работни места и финансирајќи развој на помали градови и села.
Истражувањата покажуваат дека се одгледувале кратковлакнести и долгвлакнести сорти, кои овозможувале производство на меко предиво, ткаенини со различни дебелини и текстури, а дел од памукот бил погоден за бојадисување и финални текстилни апликации.
Драстичен пад и исчезнување
До 1997 година, националните статистички регистри покажале дека во Македонија биле засеани само 6 хектари со памук, со собирање од 8 тони суров памук, што било крајно незначително. Тоа значи дека во последните две децении на 20‑ти век памукот практично исчезнува како значајна земјоделска култура.
Причините за овој пад биле економски и структурни. Намалување на површините поради посилна конкуренција од други култури, недостаток на современо наводнување и механизација како и промена на структурата на земјоделство кон овошје, зеленчук и тутун.
Современ контекст и потенцијали
Иако денес практично не се одгледува памук во Македонија, земјата има агроеколошки потенцијал за повторно производство, особено во јужните и вардарските региони. Истражувања со македонски и бугарски сорти покажуваат дека тие добро успеваат, што отвора можност за повторно развивање на културата со соодветна поддршка и модерна агротехничка опрема.
Повторното одгледување на памук би имало значење за текстилната индустрија, обезбедувајќи локална суровина за предиво, ткаенини и готови производи, и би помогнало во поддршка на домашни текстилни фабрики и локална економија.
Македонија некогаш била значаен производител на памук, од површини од неколку илјади хектари по Втората светска војна до само неколку хектари пред 1997 година. Денес, оваа култура е речиси исчезната, но постои потенцијал за повторно враќање на памукот како стратешка земјоделска и индустриска култура, ако се инвестира во современа технологија, ирригација и сорти прилагодени на локалните услови.
